ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί επείγουσα απειλή για τον πλανήτη μας. Οι επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή έχουν αρχίσει να γίνονται αισθητές σε πολλές περιοχές, όπως είναι και ο παράκτιος χώρος, χώρος με ιδιαίτερη αξία, για το λόγο  ότι αποτελεί περιοχή μεγάλης οικολογικής, αλλά και κοινωνικο-οικονομικής σημασίας. Στην εργασία αυτή γίνεται προσπάθεια  να καταγραφούν τα χαρακτηριστικά της παράκτιας περιοχής της  Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, που θα έχει τα μεγαλύτερα προβλήματα από την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής.

Λέξεις Κλειδιά:

Κλιματική αλλαγή, παράκτιες περιοχές, επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

 Η παρούσα εργασία αναφέρεται στην κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της στο παράκτιο φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα της περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας. Συγκεκριμένα η κλιματική αλλαγή είναι ένα φλέγον ζήτημα στην εποχή μας, που ξεκίνησε να γίνεται αντιληπτό την τελευταία δεκαετία, με αποτελέσματά που άρχισαν ήδη να εμφανίζονται. Η μεγαλύτερη αιτία που συμβαίνει αυτή η αλλαγή,  είναι ο άνθρωπος διότι έχει αυξήσει τις δραστηριότητες-επεμβάσεις στο κομμάτι της γης με αποτέλεσμα τις μεγαλύτερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα-ορυκτών καυσίμων. Σκοπός της εργασίας είναι να καταγράψουμε και να ερμηνεύσουμε τις κλιματικές αλλαγές για την περιφέρεια που μας ορίστηκε (Δυτική Ελλάδα),  που είναι πληθυσμιακά η τέταρτη μεγαλύτερη περιφέρεια της Ελλάδας. Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή λόγο της γεωμορφολογίας, συνδέει το ψυχρό κλίμα (Βουνά) με το υγρό (Μεσόγειος). Η φυσική διάπλαση του οικοσυστήματος ποικίλει τόσο στην χλωρίδα όσο και στην πανίδα με μεγαλύτερο ποσοστιαίο ενδιαφέρον στην ορνιθοπανίδα . Δυστυχώς, η πλούσια ορνιθοπανίδα του τόπου μειώνεται ραγδαία τα τελευταία χρόνια,  διότι τοποθετούνται αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες) που επηρεάζουν-αλλάζουν όλο το οικοσύστημα. Ευτυχώς η κοινωνική μεριμνά έχει εισάγει αρκετές περιοχές (34) στο πρόγραμμα NATURA 2000 όπου  γίνονται απευθείας προστατευόμενες περιοχές.(αν και το τελευταίο διάστημα παρατηρείται προσπάθεια αδειοδότησης εγκατάστασης αιολικών πάρκων και σε προστατευόμενες περιοχές  Το πολιτιστικό απόθεμα της Δυτικής Ελλάδας είναι γιγαντιαίο, με σημαντικότερο την αρχαία Ολυμπία. Επιπρόσθετα λόγο στρατηγικής γεωγραφικής θέσης υπάρχουν πολλοί αρχαίοι τόποι όπου ήταν πηγή έμπνευσης και εξέλιξής της περιοχής.

2. ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ

Η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας αποτελείται από τις περιφερειακές ενότητες Αιτωλοακαρνανίας, Αχαΐας και Ηλείας και καλύπτει παράλληλα το μέρος του βόρειου και το βορειοδυτικό τμήμα της Πελοποννήσου, καθώς και το δυτικό τμήμα της Στερεάς Ελλάδας. Καταλαμβάνει χερσαία έκταση 11.336 τ.χμ., η θαλάσσια αντίστοιχα έκτασή της είναι 4.341 τ.χμ., με 987 χλμ. μήκος ακτογραμμών και ο πληθυσμός της ανέρχεται, σύμφωνα με την απογραφή του 2011, σε 655.189 κατοίκους. Μεγαλύτερη πόλη και έδρα της περιφέρειας, είναι η Πάτρα. Η περιφέρεια έχει ζεστά καλοκαίρια και ήπιους χειμώνες. Τα καλοκαίρια είναι κατά βάση ηλιόλουστα στις παραλιακές περιοχές, ενώ στις ορεινές περιοχές ο καιρός είναι πιο βροχερός και νεφελώδης. Το κλίμα αυτό χαρακτηρίζεται κυρίως ως εύκρατο μεσογειακό, αλλά ποικίλει και διαφέρει ανάλογα με το υψόμετρο  . Στον Ερύμανθο, στο Παναχαϊκό όρος και τα Αροάνια όρη χιονίζει συχνά τον χειμώνα. Το μεγαλύτερο τμήμα της περιφέρειας ανήκει στη ζώνη σεισμικής επικινδυνότητας ΙΙΙ, δηλαδή σε υψηλής επικινδυνότητας περιοχές. Η περιοχή έχει πρόβλημα στην άναρχη χωροθέτηση, αλλά τα τελευταία χρόνια οδεύει προς την επίλυση του προβλήματος.

Εικόνα 1: Χάρτης Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας

3. GIS / ΣΓΠ

Τα δεδομένα στην συγκεκριμένη εργασία είναι πολυπληθή, για αυτό έπρεπε να γίνει μία διερεύνηση και σχετική αξιολόγηση γεωχωρικής-κλιματικής σημασίας, όπου κατά βάση ελήφθησαν, από   φορείς και αποθετήρια δεδομένων, όπως: emodnet, copernicus, geodata, statistics (ΕΛΣΤΑΤ) & OpenStreetMap.

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Θαλάσσιων Παρατηρήσεων και Δεδομένων (EMODnet) είναι μια μακρόχρονη πρωτοβουλία, για τη δημιουργία και συγκέντρωση δεδομένων που αφορούν τον θαλάσσιο χώρο, από τη γενική διεύθυνση θαλάσσιων υποθέσεων και αλιείας της Ευρωπαϊκής επιτροπής (DG MARE),  που στηρίζει τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη γνώση των θαλάσσιων συστημάτων. Το EMODnet είναι μια κοινοπραξία οργανισμών που συγκεντρώνει θαλάσσια δεδομένα για την Ευρώπη, προϊόντα δεδομένων και μεταδεδομένα από διάφορες πηγές με ομοιόμορφο τρόπο (προδιαγραφές). Ο κύριος σκοπός του EMODnet είναι να ξεκλειδώσει κατακερματισμένους και κρυφούς πόρους θαλάσσιων δεδομένων και να τους καταστήσει διαθέσιμους σε άτομα και οργανισμούς (δημόσιους και ιδιωτικούς) όπου θα διευκολύνει τις επενδύσεις σε βιώσιμες παράκτιες και υπεράκτιες δραστηριότητες μέσω βελτιωμένης πρόσβασης σε ποιοτικά εξασφαλισμένα, τυποποιημένα και εναρμονισμένα δεδομένα για τη θάλασσα που είναι λειτουργικά και χωρίς περιορισμούς στη χρήση.

Tο Copernicus είναι το πρόγραμμα γεω-επισκόπησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο εξετάζει τον πλανήτη μας και το περιβάλλον, προς όφελος όλων των Ευρωπαίων πολιτών. Προσφέρει υπηρεσίες πληροφόρησης που αντλούνται από δορυφορική παρατήρηση της Γης ή με επίγεια δεδομένα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαχειρίζεται το Πρόγραμμα. Τεράστιες ποσότητες παγκόσμιων δεδομένων από δορυφόρους και επίγεια, αερομεταφερόμενα και θαλάσσια συστήματα μέτρησης παρέχουν πληροφορίες για να βοηθήσουν τους παρόχους υπηρεσιών, τις δημόσιες αρχές και άλλους διεθνείς οργανισμούς, να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των ευρωπαίων πολιτών και όχι μόνο. Οι παρεχόμενες υπηρεσίες πληροφόρησης είναι δωρεάν και ανοιχτά προσβάσιμες στους χρήστες.

To geodata.gov.gr προσφέρει ανοικτά γεωχωρικά δεδομένα και υπηρεσίες για την Ελλάδα, αποτελώντας έναν εθνικό κατάλογο ανοικτών δεδομένων, μία INSPIRE-συμβατή Υποδομή Γεωχωρικών Πληροφοριών, καθώς και μία ισχυρή υποδομή για την παροχή υπηρεσιών προστιθέμενης αξίας από ανοικτά δεδομένα.

Η Ελληνική Στατιστική Αρχή -ΕΛΣΤΑΤ (statistics.gr) έχει σκοπό τη συστηματική παραγωγή επίσημων στατιστικών, καθώς και τη διενέργεια επιστημονικών ερευνών και την κατάρτιση μελετών, οι οποίες αφορούν όλους τους τομείς της δραστηριότητας του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, υποστηρίζουν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, χάραξης και αξιολόγησης πολιτικών της Κυβέρνησης και των φορέων του Δημοσίου (δείκτες αξιολόγησης), υποβάλλονται σε διεθνείς φορείς σύμφωνα με τις υποχρεώσεις της χώρας και αφορούν το γενικό κοινό ή κατηγορίες χρηστών στατιστικών στοιχείων στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό.

Το OpenStreetMap, είναι μια ελεύθερη προς χρήση εφαρμογή που παρέχει διανυσματικά δεδομένα για κάθε χώρα, τα οποία μπορεί α τα τηλεφορτώσει κάποιος από συγκεκριμένες εφαρμογές, όπως είναι η εφαρμογή geofabrik.de

 Για την παραγωγή του χάρτη χρησιμοποιήθηκε το λογισμικό Qgis, όπου εισαγάγαμε όλα τα απαιτούμενα δεδομένα που ζητήθηκαν για την εκπόνηση του θέματος. Η μελέτη είναι φιλική προς το κοινό, έχει στόχο την κατανόηση του προβλήματος και την άμεση κινητοποίηση όλων τω ανθρώπων, ειδάλλως θα έρθει η  ανθρωπότητα αντιμέτωπη με δύσκολες αλλά και καταστροφικές καταστάσεις.  

Στην συνέχεια έγινε αναγνώριση ποιες από τις κατηγορίες δεδομένων των πινάκων που μας δόθηκαν, περιγράφουν το παράκτιο φυσικό ή πολιτιστικό απόθεμα της περιοχής μελέτης μας.

Στον παρακάτω πίνακα απεικονίζονται όλα τα δεδομένα που θεωρήθηκαν συμβατά με την Δυτική Ελλάδα.

CR impactsCR elements EMODnetCopernicus
Impacts on geological heritage (loss of glaciers for example)Air temperature changeHuman activities  Temperature
Impacts on scenic beautyChange in wind frequency, direction and/or intensityBathymetry  Salinity
 Accelerated, progressive deterioration of historic built fabric and/ or constructed landscape featuresDrought frequency and severityChemistry    Sea surface height
Impacts on biodiversity, including for example loss of species,Extreme temperature eventsBiology  Current velocity
increased pests and diseases,Precipitation changePhysics  Wind
Landscape changes, for example loss of ability to grow traditional plants/agricultural systemsStorm intensity and frequencyTemperature and Salinity
Economic losses (both direct and indirect), including increased poverty or hunger of associated communitiesWater temperature changeSea Level
Impacts on TourismSea level riseOcean Heat Content
Forced migration/involuntary displacement of people Changing ocean currents
Changing seasonality
Πίνακας 1:Δεδομένα που αφορούν την περιοχή μελέτης

4. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

è Η Δυτική Ελλάδα  απλώνεται στο ΒΔ τμήμα της Πελοποννήσου και το Δυτικό άκρο της Στερεάς Ελλάδας, έχοντας στρατηγική θέση ως Δυτική Πύλη της Ελλάδας προς την Αδριατική και την Δυτική Ευρώπη. Τα εδάφη της κατατάσσονται ως ορεινά (45,3%) και ημιορεινά (25,6%), ενώ μόλις το 29,1% είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει εκτεταμένα παράλια και στις τρεις Περιφερειακές Ενότητες, που βρέχονται από τη θάλασσα του Ιονίου Πελάγους και των κόλπων Αμβρακικού, Πατραϊκού και Κορινθιακού. Παρουσιάζει ιδιαίτερα σύνθετη γεωλογική και τεκτονική δομή, καθώς εκτείνεται σε μία σειρά γεωτεκτονικών ζωνών, όπως της Ιονίου, Γαβρόβου-Τριπόλεως και Ωλονού-Πίνδου. Οι καλλιεργούμενες εκτάσεις (μαζί με τις αγραναπαύσεις) καλύπτουν περίπου το 31,7% της συνολικής έκτασης της ΠΔΕ και η αρδευόμενη γη το 13,4% της συνολικής έκτασης. Η δασοκάλυψη της περιφέρειας φθάνει το 23,8% της συνολικής έκτασης, σύμφωνα με τα στοιχεία της Απογραφής Γεωργίας – Κτηνοτροφίας 1999/2000 της ΕΛ.ΣΤΑΤ

Στο παράκτιο μέτωπο της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, περιλαμβάνονται συνοπτικά οι κάτωθι παράκτιες περιοχές:

▪ του Αμβρακικού Κόλπου

▪ οι δυτικές ακτές της Αιτωλοακαρνανίας

▪ του Μεσολογγίου – Αιτωλικού

▪ της Ναυπακτίας

▪ της Ακράτας – Αιγίου

▪ των Πατρών, της ΔΕ Δύμης και Μόβρης Δήμου Δυτικής Αχαΐας

▪ της Καλογριάς – Κοτυχίου (ΔΕ Λαρισσού Δήμου Δυτικής Αχαΐας και ΔΕ Ανδραβίδας του Δήμου Ανδραβίδας – Κυλλήνης)

▪ οι ακτές ΔΕ Κάστρου Κυλλήνης και Δήμου Πηνειού

▪ του Δήμου Πύργου, Αρχαίας Ολυμπίας και Ήλιδας

▪ της ΝΔ Ηλείας.

Η κλιματική αλλαγή  θα επιφέρει επιπτώσεις στη περιοχή, σε διάφορους τομείς, όπως:

  • Στον τουρισμό, οι περιοχές που εμπίπτουν εντός της παράκτιας τουριστικής ζώνης αφορούν στις περιοχές, του Αμβρακικού, των Δυτ. Ακτών Αιτωλοακαρνανίας, του Μεσολογγίου Αιτωλικού, της Ναυπακτίας, της  Ακράτας – Αιγίου, των  Πατρών – ΔΕ Δύμης και Μόβρης Δήμου Δυτικής Αχαΐας, της Καλογρηάς – Κοτυχίου, των Ακτών ΔΕ Κάστρου Κυλλήνης και Δήμου Πηνειού, του Δήμου Πύργου – Αρχαία Ολυμπία – Δήμος Ήλιδας – Αρχαία Ήλιδα.
  • Στη ποιότητα του γλυκού νερού, που  κινδυνεύει από υφαλμύρινση, στις παράκτιες περιοχές. Η διείσδυση αλμυρού νερού σε κανάλια γλυκού νερού είναι ένας άλλος σημαντικός κίνδυνος κατά μήκος παράκτιων περιοχών με χαμηλό υψόμετρο
  • Παράκτια διάβρωση είναι η διαδικασία της φθοράς του υλικού από ένα παράκτιο προφίλ, ως αποτέλεσμα μιας ανισορροπίας στη πυκνότητα και εξαγωγή υλικού από ένα συγκεκριμένο τμήμα, το οποίο έχει ως αποτέλεσμα την υποχώρηση και την απώλεια της ακτογραμμής γης. Γίνεται κυρίως κατά τη διάρκεια ισχυρών ανέμων, υψηλών κυμάτων και υψηλές παλίρροιες, που όλα δυνητικά επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή. Στη διάβρωση των παράκτιων περιοχών, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αμμολωρίδα που οριοθετεί τη λιμνοθάλασσα του Κοτυχίου από την ανοιχτή θάλασσα του Ιονίου Πελάγους.

Σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό της Ελληνικής ακτογραμμής (σταθερή-προελαύνουσα-οπισθοχωρούσα) κατά Alexandrakis et al (2013), το 23% των ακτών της Περιφέρειας, (δηλαδή 198 km από 859,3 km συνολικής ακτογραμμής), βρίσκεται υπό διάβρωση. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περιοχή του Μεσολογγίου όπου μελλοντικά, σύμφωνα με μελέτες, κινδυνεύει να καλυφθεί από την άνοδο της θάλασσας. Επίσης παρόμοια κατάληξη, αναφέρεται και για τη δελταϊκή περιοχή  του   Πηνειού και Αλφειού, στην Ηλεία. Κύρια αίτια είναι η αύξηση της θερμοκρασίας, τα ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και το λιώσιμο των πάγων.

  • Η περιοχή αντιμετωπίζει πρόβλημα με τα πλατάνια της, οι ασθένειες μεταφέρονται πιο εύκολα από δέντρο σε δέντρο, λόγο της κλιματικής αλλαγής.
  • Η παγκόσμια μέση άνοδος της στάθμης της θάλασσας κατά τον 21ο αιώνα είναι πολύ πιθανό να συμβεί με υψηλότερο ρυθμό από ό,τι κατά την περίοδο 1971–2010.Μοντέλα που βασίζονται σε εκτενές μελέτες κατατάσονται στο έργο IPCC AR5 όπου προβλέπει μία άνοδο της στάθμης της θάλασσας κατά τον 21ο αιώνα, η οποία είναι πιθανή στην περιοχή Δυτικής Ελλάδας  (0,26–0,54 m). Ωστόσο, αρκετές πρόσφατες μελέτες υποδηλώνουν σημαντικά υψηλότερες τιμές. Αρκετές εθνικές αξιολογήσεις, αξιολογήσεις εμπειρογνωμόνων και πρόσφατες μελέτες που βασίζονται σε μοντέλα έχουν προτείνει ένα ανώτερο όριο για την παγκόσμια μέση άνοδο της στάθμης της θάλασσας του 21ου αιώνα στην περιοχή από 1,5–2,0 m. Στην Ευρώπη, οι πιθανές επιπτώσεις ανόδου στάθμης της θάλασσας περιλαμβάνουν πλημμύρες, διάβρωση των ακτών και την βύθιση επίπεδων περιοχών κατά μήκος της ηπείρου σε ακτές και σε νησιά. Ιδιαίτερης προτεραιότητας για την Περιφέρεια λόγω της υψηλής επικινδυνότητας τους ως προς την άνοδο της στάθμης της θάλασσας είναι οι δελταϊκές περιοχές: Εύηνου στο Μεσολόγγι ,Πηνειού και Αλφειού, στην Ηλεία.  Παρακάτω παράχθηκε χάρτης που απεικονίζει περιοχές με το χαμηλότερο υψόμετρο της περιφέρειας.
Εικόνα 2: Χάρτης περιοχών με το χαμηλότερο υψόμετρο Δυτικής Ελλάδας
  • Σύμφωνα με το Εθνικό Σύστημα Πολιτικής Προστασίας, η τρωτότητα αναφέρεται στις συνθήκες που καθορίζονται από φυσικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς, τεχνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες ή διαδικασίες που αυξάνουν την ευπάθεια του ατόμου, των κοινωνικών ομάδων και των υποδομών σε περίπτωση εκδήλωσης κινδύνου ή καταστροφής .Παρακάτω ακολουθεί  ένας χάρτης της περιοχής που απεικονίζει την τρωτότητα στον παράκτιο χώρο και πως επηρεάζεται από την κλιματική αλλαγή, καθώς και ένας πίνακας που αποτυπώνει τη τρωτότητα των παράκτιων περιοχών, ανά Δήμο και σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα.
Εικόνα 3:Τρωτότητα περιοχών ανά Δήμο
Πίνακας 2:Τρωτότητα παράκτιων περιοχών ανά Δήμο

Στη συνέχεια, δημιουργήθηκε χάρτης που δείχνει τους φάρους της περιοχής, από δεδομένα  του EMODnet, ο οποίος σε webmap εφαρμογή που διαθέτει, παρέχει τη τηλεμεταφόρτωση αντίστοιχων δεδομένων για όλη τη Ευρώπη. Χρειάστηκε να δημιουργηθεί πολυγωνικό επίπεδο με περιεχόμενο την έκταση στη θάλασσα, που ανήκει στη Περιφέρεια της Δυτικής Ελλάδας (τα όρια προέρχονται από το υπόβαθρο της OpenStreetMap), ώστε α επιλεχθούν οι φάροι που βρίσκονται ετός της θαλάσσιας περιοχής της περιφέρειας χρησιμοποιώντας μια ζώνη 1000 μέτρων, για να «πιάσει» και τους φάρους που είναι στη ακτή. Με αυτό το τρόπο, επιλέχθηκα οι φάροι της περιοχής. οι οποίοι ανέρχονται στους 14.

Παρακάτω  βλέπουμε τον κάθε φάρο με το όνομά του όπως και την θέση τους σε χάρτη και σε πίνακα. 

Εικόνα 4:Φάροι Δυτικής Ελλάδας
Πίνακας 3:Αναλυτικές πληροφορίες των φάρων

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Πληθυσμός: 655.189 κάτοικοι (απογραφή 2011)

Χερσαια εκταση: 11316,91 km²  ==> 60% πεδινή και κατά 40% ορεινή και ημιορεινή.

Θαλάσσια εκταση: 4340,97 km²

Μήκος ακτογραμμής :986,8 km

ΣΥΝΟΨΗ

Στην παρούσα  εργασία εξετάστηκαν οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην παράκτια ζώνη για την περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας. Η έρευνα εστίασε στο γεγονός ότι η προσαρμογή της παράκτιας ζώνης στην κλιματική αλλαγή και η ικανότητα να ανταποκριθεί στις συνέπειές της παραμένει μεγάλη πρόκληση,  που εαν δεν αντιμετωπιστεί κατάλληλα, θα δημιουργήσει σειρά σημαντικών προβλημάτων στη περιοχή.

ΠΗΓΕΣ:

https://www.culture.gov.gr/el/Information/SitePages/view.aspx?nID=3972

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%86%CE%AD%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1_%CE%94%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82,

https://www.statistics.gr/2011-census-pop-hous

https://geodata.gov.gr/dataset/periphereies-elladas

https://www.huffingtonpost.gr/entry/yiati-kindeneeoen-ta-platania-tes-detikes-elladas_gr_607a7c6be4b051555024e2cd

http://repository.library.teimes.gr/xmlui/bitstream/handle/123456789/6218/DE%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20.pdf?sequence=1

http://4862.syzefxis.gov.gr/images/files/gr04/9_sxediokshrasias_yd04_all.pdf

http://www.opengov.gr/yptp/?p=1253

https://www.pde.gov.gr/gr/enimerosi/diabouleuseis/item/16650-stratigikimeletiperivallontikwnepiptosevnperiferiakosxedioklimatikiallagi.html