ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΑΚΤΙΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στα πλαίσια του μαθήματος Εφαρμογές Συστημάτων Γεωγραφικών Πληροφοριών, μελετήθηκαν, καταγράφηκαν και αναδείχθηκαν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο παράκτιο, φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα στη περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Συγκεκριμένα, το έργο της εργασίας ήταν η συλλογή δεδομένων σχετικά με την περιφέρεια και οι επιπτώσεις των περιβαλλοντικών αλλαγών σε μνημεία ανεκτίμητης πολιτιστικής και κοινωνικής κληρονομιάς. Στόχος της εργασίας ήταν η δημιουργία μίας χωρικής βάσης δεδομένων που θα περιέχει την περιοχή μελέτης, τους φάρους και την ακτογραμμή της, ώστε η μελέτη των χαρακτηριστικών τους, η ανάδειξή τους, η εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων σχετικών με την διαχείρισή τους και η απεικόνισή τους σε διαδικτυακό χάρτη θα προσέδιδε ευκολότερη επαφή των χρηστών με την περιοχή και την αλλαγή του παράκτιου, φυσικού και πολιτιστικού αποθέματος λόγω κλίματος και την αποδοτική κατανόηση των κινδύνων που αυτές αντιμετωπίζουν.

Λέξεις κλειδιά: συστήματα γεωγραφικών επιπτώσεων, κλιματικές επιπτώσεις, παράκτιο, φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα, φάρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η εργασία έχει ως θέμα την μελέτη, καταγραφή και ανάδειξη  του φυσικού παράκτιου και πολιτιστικού αποθέματος της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Κύρια ζητούμενα της εργασίας ήταν η μελέτη για το σύνολο του παράκτιου φυσικού και πολιτιστικού αποθέματος που εντοπίστηκε, προσφέροντας ένα μέσο ενημέρωσης των πολιτών και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, η ανάδειξη των κλιματικών προβλημάτων και η  εξαγωγή συμπερασμάτων και προτάσεων για τη καλύτερη προστασία των φυσικών και πολιτιστικών περιοχών. Μέσα στα τελικά εξαγόμενα ήταν η παραγωγή ενός δια-δραστικού διαδικτυακού χάρτη, ο οποίος περιέχει όλες τις προστατευόμενες περιοχές, τους φάρους και τα ναυάγια. Αρχικά πραγματοποιήθηκε μελέτη των πιθανών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στο φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα της περιφέρειας, μέσω ποιοτικών και ποσοτικών χαρακτηριστικών ώστε να γίνει εκτίμηση του βαθμού επίδρασης των περιβαλλοντικών στοιχείων σε αυτή, μέσω της αξιοποίησης εργαλείων χωρικής ανάλυσης. Αρχικά ορίστηκαν τα όρια της περιοχής, η ακτογραμμή, τα όρια των περιοχών natura και η απόσταση των έξι ναυτικών μιλίων από την ακτή. Στη συνέχεια, μέσω της χρήσης του προγράμματος Quantum Geographic Information Systems (QGIS), δημιουργήθηκε ο χάρτης με τη παραπάνω πληροφορία και σχηματίστηκαν τα αντίστοιχα πολύγωνα-ζώνες  με χρήση των κατάλληλων εργαλείων. Έγινε εισαγωγή επιπλέον επιπέδων πληροφορίας (π.χ. Φάρων κ.α.) και έγινε επεξεργασία των  συμβόλων και των πολυγώνων. Στην συνέχεια, πραγματοποιήθηκε η καταγραφή των γεωμετρικών χαρακτηριστικών των περιοχών μελέτης (έκταση, μήκος ακτογραμμής κ.α.) σε πίνακες και τέλος έγινε η εξαγωγή συμπερασμάτων και παρατηρήσεων σχετικά με την όλη διαδικασία της εργασίας.

Σκοπός της εργασίας είναι η διερεύνηση και μελέτη των κλιματολογικών αλλαγών που έχουν προκληθεί στην θαλάσσια έκταση της περιφέρειας επιλογής μας μέσω δεδομένων που έχουν συλλεχθεί από την πλατφόρμα Emodnet και Copernicus καθώς και τις επιπτώσεις που έχουν προκληθεί στα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς όπως οι φάροι.  

Ειδικότεροι στόχοι είναι:

  • Εντοπισμός των κλιματικών επιπτώσεων στο παράκτιο, φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα της περιφέρειας.
  • Μελέτη των χαρακτηριστικών τους.
  • Ανάδειξη των περιοχών αυτών (πχ δημιουργία χάρτη)
  • Αναγνώριση προβλημάτων (πχ αλλαγές θερμοκρασίας, αλατότητας).
  • Επισήμανση των προβλημάτων αυτών.
  • Οπτικοποίηση κάποιων δεδομένων της περιοχής

Εικόνα 1. Σύμβολο Περιφέρειας(https://www.pamth.gov.gr/index.php/el/)

ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ

Η περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης έχει 608.182 μόνιμους κατοίκους και γεωγραφικά είναι μία από τις μεγαλύτερες περιφέρειες της χώρας. Επίσης αποτελεί το δευτεροβάθμιο οργανισμό τοπικής αυτοδιοίκησης που καλύπτει το βορειοανατολικό άκρο της Ελλάδας, δηλαδή το ανατολικό τμήμα  της Μακεδονίας και ολόκληρη τη Θράκη. Περιλαμβάνει επίσης δύο μεγάλα νησιά του Θρακικού Πελάγους, τη Θάσο και τη Σαμοθράκη. Η περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης περιλαμβάνει 5 μεγάλες πόλεις της χώρας, την  Αλεξανδρούπολη, τη Κομοτηνή, Τη Δράμα , τη Ξάνθη και τη Καβάλα. Επίσης είναι πλούσια πολιτισμικά καθώς διαθέτει μοναδικούς αρχαιολογικούς χώρους όπως το Κάστρο Παλαιοχωρίου ή «Κάστρο Αλεξάνδρου», τον Πύργο Θυμωνιάς, και της σημαντικής ιστορίας μεγαλιθική πόλη της αρχαίας Ισμάρας. Στην περιφέρεια αυτή περιέχονται 13 περιοχές natura, οι περισσότεροι είναι υγροβιότοποι, λίμνες και λιμνοθάλασσες. Υψηλής σημασίας για τη βιοποικιλότητα της περιφέρειας αποτελεί η λιμνοθάλασσα Πόρτο Λάγος, ένα δαιδαλώδες υγροτοπικό σύμπλεγμα που χωρίζει το Θρακικό πέλαγος και τη λίμνη Βιστωνίδα και που εκτός από την μεγάλη οικολογική του αξία διακρίνεται και από πολλά ιστορικά και πολιτιστικά στοιχεία. Το Πόρτο Λάγος βρίσκεται στα νοτιοανατολικά παράλια του νομού Ξάνθης και ένα μέρος των υγροτόπων του περνάει και στον διπλανό νομό της Ροδόπης. Πρόκειται για μια πολυσχιδής στενή λωρίδα γης που διακόπτεται από κανάλια, νησάκια και λιμνοθάλασσες στο τέλος του όρμου της Βιστωνίας μοιάζοντας από άποψη τοπίου με μια μικρογραφία της Βενετίας πριν αυτή κτιστεί. Η περιοχή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την άγρια ζωή καθώς περιλαμβάνει πολλούς διαφορετικούς βιοτόπους, όπως αμμώδεις εκτάσεις, αβαθής κόλπους, μεγάλα αλίπεδα, πυκνούς καλαμιώνες, εποχικά κατακλυσμένα έλη, εκτάσεις με βούρλα, αλσύλλια και καλλιέργειες.

Εικόνα 2. Πόρτο Λάγος

Επίσης το Δέλτα του ποταμού Έβρου αποτελεί ένας ζωτικής σημασίας παράδειγμα φυσικής κληρονομιάς καθώς είναι ένας σημαντικός υγρότοπος σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Είναι εδώ και πολλά χρόνια Προστατευόμενη Περιοχή, καθώς έχει πολύ μεγάλη αξία για την άγρια ζωή και τον άνθρωπο. Στο Δέλτα του Έβρου βρίσκουν καταφύγιο και τροφή χιλιάδες πουλιά όλες τις εποχές του χρόνου, ενώ αυτό αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πόρο για την τοπική κοινωνία, αλλά και όλη την ανθρωπότητα, λόγω της αξίας που έχει για την αλιεία, την κτηνοτροφία, τη γεωργία, το κλίμα, την προστασία από τις πλημμύρες, την εκπαίδευση, την αναψυχή, τις επιστήμες.

Εικόνα 3.Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης(https://www.radioevros.gr/131213-2/)

Πίνακας 1. Θαλάσσια έκταση, έκταση περιφέρειας, μήκος ακτογραμμής, και πληθυσμός

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΕΚΤΑΣΗΕΚΤΑΣΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ(τ.χλμ.)ΜΗΚΟΣ ΑΚΤΟΓΡΑΜΜΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣΠΛΗΘΥΣΜΟΣ
404,5514185,54475,036608,182

Ο πρώτος φάρος της περιφέρειας δεσπόζει την πόλη της Αλεξανδρούπολης και είναι ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της χώρας μας. Το όνομά του –Φάρος του Δεδέ Αγάτς μένει να θυμίζει την ονομασία του μικρού ψαρολίμανου που ήταν η πόλη κατά την οθωμανική περίοδο. Όταν οι Ρώσοι την πήραν από τους Τούρκους, το 1878, μαγεύτηκαν από την τοποθεσία και έφτιαξαν ένα θαυμάσιο ρυμοτομικό σχέδιο με φαρδύς δρόμους, στήνοντας τον μεγάλο φάρο που αποτελεί μέχρι σήμερα σύμβολο της πόλης. Ο φάρος της Αλεξανδρούπολης λειτούργησε για πρώτη φορά την 1η Ιουνίου του 1880, έχει ύψος από τη θάλασσα 27μ. και από το έδαφος 17μ. Η εμβέλειά του είναι 24 ναυτικά μίλια και λειτουργεί κάθε βράδυ.

Εικόνα 4. Φάρος Αλεξανδρούπολης

Ο δεύτερος φάρος της περιφέρειας βρίσκεται στο λιμάνι της Θάσου, πιο συγκεκριμένα η πόλη της Θάσου γνωστή και ως Λιμένας βρίσκεται στο βόρειο τμήμα, αποτελεί την πρωτεύουσα του νησιού και το διοικητικό κέντρο του. Είναι το κοντινότερο σημείο με την ηπειρωτική Ελλάδα, διαθέτει το κεντρικό λιμάνι του νησιού και συνδέεται ακτοπλοϊκά με την Κεραμωτή.

Είναι χτισμένη σε μια καταπράσινη περιοχή γύρω από λόφους και σε κοντινή απόσταση υπάρχουν πολλές παραλίες με όλες τις σύγχρονες ανέσεις. Η Θάσος (Λιμένας) είναι μία σύγχρονη κωμόπολη χωρίς να στερείται της γραφικότητας. Μάρτυρας της ιστορίας της είναι οι πολλοί αρχαιολογικοί χώροι που υπάρχουν ανάμεσα στις δομές της προβάλλοντας την αντίθεση της αρχαιότητας με το σήμερα.

Εικόνα 5. Φάρος Θάσου

GIS-ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ

Τα συστήματα γεωγραφικών πληροφοριών είναι πολύ χρήσιμα στη διαχείριση, αποτύπωση και εξερεύνηση θεμάτων που αφορούν το περιβάλλον, τον πολιτισμό και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Μέσω των διαδραστικών μέσων που προσφέρουν βοηθούν στην αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης αλλά και στην δημιουργία προτάσεων για τη βελτίωση της. Επομένως η χρήση των GIS συνδέεται άρρηκτα με την έννοια του χώρου και στην κατανόηση φαινόμενων διαδραστικά.

ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ ΚΑΙ ΣΥΣΚΕΥΕΣ

  • Λειτουργίες του λογισμικού Quantum Geographic Information Systems (QGIS):  georeferencer, difference, clip, merge_layers, buffer, Point sampling tool -εργαλείο χωρικής ανάλυσης(το οποίο συνδυάζει διανυσματική και ψηφιακή πληροφορία)
  • Βοηθητικά λογισμικά: Microsoft Office Excel, Microsoft Office Word.
  • Πληροφορίες από διαδικτυακές ιστοσελίδες.
  • Χρήση laptop και desktop υπολογιστών.

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

  • Κατανόηση της περιοχής μελέτης, Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.
  • Εντοπισμός, συλλογή εγγράφων και εξαγωγή πληροφορίας που αφορά την κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της (EMODNET, Copernicus).
  • Εύρεση και εισαγωγή κατάλληλων επιφανειακών, γραμμικών και σημειακών επιθεμάτων (shapefiles) όπως ακτογραμμή, natura2000, φάροι.
  • Κατάλληλη επεξεργασία των αρχικών πολυγώνων των περιοχών προστασίας και εξαγωγή των τελικών.
  • Τελική ανασκόπηση – καταγραφή προβλημάτων και συμπερασμάτων.

Εικόνα 6. Η  μελετώμενη περιφέρεια (Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης) σε απόσπασμα χάρτη από το λογισμικό QGIS συμβολισμένες με κίτρινο χρώμα και συνοδευόμενες από το σύνολο της πληροφορίας που αντλήθηκε ή/και εξάχθηκε κατά την εκπόνηση της εργασίας.
Πηγές δεδομένων: Emodnet (περιοχές Natura, Φάροι), Υδρογραφική υπηρεσία (ανάγλυφο πυθμένα-ισοβαθείς), Geodata (ακτογραμμή), ΕΛ.ΣΤΑΤ (όρια περιφερειών), OpenstreetMap (υπόβαθρο), Ιστοσελίδα μαθήματος-επιβλέποντα καθηγητή (κατεύθυνση, παροχή διευθύνσεων αναζήτησης δεδομένων).
Σύστημα συντεταγμένων: ΕΓΣΑ87 (EPSG:2100)

ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΏΣΕΙΣ

Εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής που τα φαινόμενα της αυξάνονται τα τελευταία χρόνια, παρατηρούνται επιπτώσεις σε πολλούς τομείς της σημερινής ζωής και του περιβάλλοντος. Αρχικά επηρεάζεται η βιοποικιλότητα στη περιοχή μελέτης μας , όπως και σε όλο τον Ελληνικό Χώρο όπως απώλειες θαλάσσιων ειδών, αυξημένη προσέλευση αποδημητικών ειδών στα θαλάσσια ύδατα και απώλειες ολόκληρων οικοσυστημάτων. Επίσης όλη αυτή η κατάσταση που όλο και διογκώνεται προκαλεί αρνητικές επιπτώσεις και αλλοίωση στην φυσική ομορφιά του τόπου και σε μεταβολές στο τοπίο. Οι  κλιματικές επιπτώσεις  δημιουργούν οικονομικά προβλήματα στην ζωή του τόπου καθώς ο τουρισμός μειώνεται εξαιτίας της αλλαγής των κλιματολογικών συνθηκών, της μείωσης της καλοκαιρινής περιόδου αλλά και της αύξησης των ακραίων καιρικών φαινομένων το χειμώνα. Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας επηρεασμού αποτελούν οι καλλιέργειες καθώς μειώνεται η αποδοτικότητα με την αλλαγή της σύστασης του εδάφους. Οι παραπάνω παράγοντες επηρεάζουν στο σύνολο την ζωή του ανθρώπου, μεταβάλλοντας την.

Πίνακας 2. Κλιματικές Επιπτώσεις

ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
Επιπτώσεις στη Βιοποικιλότητα
Μειωμένη Ανάπτυξη και Επιπτώσεις στον Τουρισμό
Επηρεασμός στην ομορφιά της περιοχής και αλλαγές στο τοπίο
Φυσική μεταβολή εδάφους, δυσκολία καλλιέργειας
Επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων.

ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Τα βασικά φαινόμενα που επηρεάζουν και έχουν επιπτώσεις στο παράκτιο φυσικό και πολιτιστικό απόθεμα της περιοχής μας είναι φαινόμενα όπως οι αλλαγές στις θερμοκρασίες του αέρα, όπου παρατηρείται αύξηση της σκόνης στην ατμόσφαιρα και  οι αλλαγές στη συχνότητα, τη κατεύθυνση και την ένταση του ανέμου. Επιπρόσθετα φαινόμενα όπως πυρκαγιές και πλημμύρες, που χαρακτηρίζονται ως έντονα για τη περιοχή μελέτης αλλά και γενικότερα για όλη τη περιοχή της Μεσογείου είναι κάποιες από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Ακόμη κάτι που μπορεί να μας επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό στα επόμενα χρόνια είναι οι αλλαγές στην υγρασία εξαιτίας της αύξησης των βροχοπτώσεων σε συνδυασμό με την αύξηση της στάθμης των ποταμών και της θάλασσας.

Εικόνα 7. Υπερχείλιση του ποταμού Έβρου

Video 1: Υπερχείλιση ποταμού Έβρου

Πίνακας 3. Κλιματολογικά Στοιχεία

ΚΛΙΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Αλλαγές στην υγρασία και αύξηση βροχοπτώσεων
Φαινόμενα όπως πλημμύρες και πυρκαγιές
Αλλαγές στη θερμοκρασία
Άνοδος της στάθμης της θάλασσας-ποταμών
Ακραία συμβάντα Θερμοκρασίας

ΜΕΛΕΤΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ

Από έρευνα που έγινε μέσω των δεικτών του Copernicus παρατηρήθηκαν μεταβολές των τιμών της θερμοκρασίας του νερού μέσω αύξηση της, αυτό οφείλεται στο λιώσιμο των πάγων και στις υψηλές θερμοκρασίες κατά τη χειμερινή περίοδο. Επιπρόσθετα παρατηρείται ελάχιστη αύξηση αλατότητας σε όλη τη περιφέρεια, σε σχέση με τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο. Με βάση τα παραπάνω διακρίνουμε μια σχετικά καλή ποιότητα νερού στο θαλάσσιο χώρο αλλά και στα ποτάμια, των οποίων όμως η στάθμη συνεχώς αυξάνεται. Σημαντικό θα ήταν να τονίσουμε τη μείωση του οξυγόνου που αυτό επιδεικνύει ταυτόχρονη αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα. Τέλος το Πλαγκτόν στη θαλάσσια περιοχή της Αλεξανδρούπολης έχει επηρεαστεί αρκετά τα τελευταία χρόνια με αποτέλεσμα την μείωση κάποιον θαλάσσιων ειδών και τη προσέλκυση άλλων.

Πίνακας 4.  Δείκτες Copernicus

ΔΕΙΚΤΕΣ Copernicus
Αλατότητα
Θερμοκρασία
Οξυγόνο
Πλαγκτόν
Διοξείδιο του Άνθρακα

Πίνακας 5. Κατηγορίες EMODnet

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ EMODnet
Biology
Human Activities
Chemistry
Geology
Bathymetry

ΕΦΑΡΜΟΓΗ Σ.Γ.Π.

ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ ΚΑΙ ΣΥΣΚΕΥΕΣ

  • Λειτουργίες του λογισμικού Quantum Geographic Information Systems (QGIS):  georeferencer, difference, clip, merge_layers, buffer, Point sampling tool -εργαλείο χωρικής ανάλυσης(το οποίο συνδυάζει διανυσματική και ψηφιακή πληροφορία)
  • Βοηθητικά λογισμικά: Microsoft Office Excel, Microsoft Office Word.
  • Πληροφορίες από διαδικτυακές ιστοσελίδες.
  • Χρήση laptop και desktop υπολογιστών.

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

  • Κατανόηση της περιοχής μελέτης.
  • Εντοπισμός, συλλογή εγγράφων και εξαγωγή πληροφορίας από αυτά.
  • Εύρεση και εισαγωγή κατάλληλων επιφανειακών, γραμμικών και σημειακών επιθεμάτων (shapefiles).
  • Κατάλληλη επεξεργασία των αρχικών πολυγώνων των περιοχών προστασίας και εξαγωγή των τελικών.
  • Τελική ανασκόπηση – καταγραφή προβλημάτων και συμπερασμάτων.

ΣΥΝΟΨΗ

Από τη μελέτη των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης προκύπτει πως η σημαντικότερη επίπτωση στην περιοχή είναι η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και γενικότερα των υγροβιότοπων, λιμνών και ποταμών καθώς και η αύξηση των βροχοπτώσεων. Η ζωή των ανθρώπων που ζουν και δρουν γύρω από αυτές τις περιοχές είναι ευάλωτοι καθώς οι πλημμύρες και η αλλαγή της σύστασης του εδάφους εξαιτίας της υπερχείλισης των υδάτων προκαλεί έντονα προβλήματα στη παραγωγή και εκτείνεται σε όλες τις πτυχές της ζωής τους.

Πηγές Δεδομένων :